
Waarom AI in onderzoek intellectuele deugden vereist
Welke menselijke eigenschappen hebben we nodig in het AI-tijdperk?
Generatieve AI verandert het wetenschappelijk onderzoek in rap tempo. De technologie biedt nieuwe mogelijkheden, maar roept ook vragen op over bias, betrouwbaarheid en zelfstandig denken. Tijdens een conferentie aan de TU/e op 5 en 6 november staan wetenschappers stil bij de vraag hoe intellectuele deugden kunnen bijdragen aan verantwoord gebruik van AI in onderzoek.
Van het doorzoeken van wetenschappelijke literatuur tot het schrijven van code en het analyseren van data: generatieve AI wordt steeds vanzelfsprekender in het wetenschappelijk onderzoek. Maar naarmate onderzoekers meer op AI vertrouwen, rijst een belangrijke vraag: hoe voorkomen we dat we zomaar aannemen wat deze systemen ons vertellen?
Volgens Vlasta Sikimić, universitair docent wetenschapsfilosofie aan de TU/e, ligt een deel van het antwoord in het ontwikkelen van intellectuele deugden: menselijke eigenschappen die ons helpen goed na te denken, te leren en verantwoorde beslissingen te nemen. Voorbeelden daarvan zijn nieuwsgierigheid, intellectuele bescheidenheid, moed en intellectuele rechtvaardigheid.
“Een deugd is een houding die iemand in staat stelt goed te handelen of te leren”, legt ze uit. Daarmee verwijst ze naar een filosofisch concept dat teruggaat tot Aristoteles. In plaats van uitsluitend te vertrouwen op regels en richtlijnen, moeten onderzoekers volgens Sikimić deze eigenschappen ontwikkelen om ook bij het gebruik van AI zelfstandig te blijven denken.
Ze maakt het verschil duidelijk aan de hand van een voorbeeld uit het onderwijs. Stel dat twee studenten allebei correcte bronvermeldingen opnemen in hun opdracht. De ene doet dat omdat de docent het verplicht stelt, de andere omdat die student het belang ervan daadwerkelijk inziet. Hoewel het resultaat hetzelfde is, verschilt de motivatie. De eerste student zal mogelijk stoppen met het controleren van bronnen zodra daar geen regels meer voor gelden. De tweede zal die gewoonte waarschijnlijk behouden.
Hetzelfde principe geldt voor AI. Regels kunnen onderzoekers vertellen wat ze in bepaalde situaties moeten doen, maar ze kunnen niet op iedere nieuwe ontwikkeling anticiperen. Intellectuele deugden helpen onderzoekers volgens Sikimić om ook zonder specifieke richtlijnen verantwoorde beslissingen te nemen.
Intellectuele rechtvaardigheid, bescheidenheid en openheid
Een belangrijke deugd is intellectuele rechtvaardigheid: de bereidheid om eerlijk om te gaan met kennis en met de mensen die deze voortbrengen. Dat betekent bijvoorbeeld dat je verschillende perspectieven serieus neemt en oog hebt voor standpunten die onderbelicht blijven.
AI-systemen leren van bestaande data en kunnen daardoor vooroordelen overnemen die al in de samenleving bestaan. Sikimić geeft het voorbeeld van onderzoekers die AI gebruiken om hypotheses te genereren. Als een algoritme zich vooral baseert op onderzoeksvragen die relevant zijn voor westerse samenlevingen, kunnen andere perspectieven buiten beeld raken. Onderzoekers moeten zich bewust zijn van deze beperkingen en de suggesties die AI aandraagt kritisch durven bevragen.
Ook Yara Daamen, Research and Education Officer aan de TU/e, houdt zich met dit vraagstuk bezig. Zij richt zich op eerlijkheid en ethiek rond AI en vindt dat studenten meer moeten leren over de maatschappelijke gevolgen van de technologie die ze ontwikkelen.
“We zijn heel goed in het opleiden van ingenieurs die uitstekende systemen kunnen bouwen, maar denken te weinig na over de vooroordelen die daaraan ten grondslag liggen”, zegt ze. Technische nauwkeurigheid alleen is niet voldoende wanneer de onderliggende data of aannames bevooroordeeld zijn.
Deepfakes herkennen
Sikimić onderzoekt deze benadering in haar door NWO gefinancierde project Intellectual Virtues and the Future of Research with Generative AI. Onlangs publiceerde ze een filosofisch kader voor verantwoord gebruik van AI in wetenschappelijk onderzoek.
De inzichten uit het project krijgen ook een plek in het onderwijs. Samen met Daamen verzorgt Sikimić een module over intellectuele deugden binnen het vak Critical Thinking in the Age of AI. Dit jaar namen 311 studenten deel aan het vak.
Met concrete voorbeelden leren studenten kritisch kijken naar de invloed van AI op wat we als kennis beschouwen. Zo bespreken ze AI-tools die Engelse gemeenten gebruikten om de zorgbehoefte van inwoners in kaart te brengen. Uit onderzoek bleek dat deze systemen dezelfde zorgbehoeften bij vrouwen lager inschatten dan bij mannen. Daardoor liepen vrouwen het risico minder zorg te krijgen.
Een ander voorbeeld betreft deepfakes tijdens de Hongaarse verkiezingen van 2026. Daarbij werd met AI een nep-oppositieprogramma verspreid. Zulke voorbeelden laten zien hoe moeilijk het wordt om betrouwbare informatie van verzinsels te onderscheiden wanneer de informatieomgeving wordt overspoeld met AI-gegenereerd materiaal.
Vooral dit laatste voorbeeld maakte indruk op de studenten, vertelt Daamen. “Studenten worden zich bewust van de risico's en gaan nadenken over hoe ze daarmee moeten omgaan. Zo ontwikkel je intellectueel karakter.”
Van onderzoek naar praktijk
De komende conferentie, The Future of Science: How Intellectual Virtues Guide AI-Accelerated Science, brengt het onderzoek en de onderwijsactiviteiten van het project samen.
Twee dagen lang gaan onderzoekers, studenten en beleidsmakers met elkaar in gesprek over de vraag welke intellectuele eigenschappen belangrijk zijn voor wetenschappelijk onderzoek en hoe onderzoekers die kunnen blijven ontwikkelen nu AI een steeds grotere rol speelt.
Het programma bestaat uit lezingen, een paneldiscussie en verschillende workshops. Tijdens een workshop onder leiding van Daamen onderzoeken deelnemers hoe AI hun eigen werk beïnvloedt. Ze bespreken welke intellectuele deugden daarbij van belang zijn, brengen verbeterpunten in hun werkwijze in kaart en formuleren concrete acties om hun onderzoekspraktijk te verbeteren.
Aan de paneldiscussie nemen onderzoekers en beleidsmakers deel. Daarnaast willen de organisatoren mensen die zich met deze vraagstukken bezighouden met elkaar in contact brengen en zo een bredere gemeenschap rond intellectuele deugden opbouwen.
Sikimić en Daamen willen deelnemers geen kant-en-klare antwoorden geven. In plaats daarvan moedigen ze hen aan kritisch naar hun eigen werkwijze te kijken en ervaringen en ideeën uit te wisselen.
Uiteindelijk gaat het er niet alleen om wetenschappelijk onderzoek met AI te versnellen, maar ook om de kwaliteit ervan te waarborgen. Onderzoek moet betrouwbaar, eerlijk en geloofwaardig blijven. Daarvoor is niet alleen betere technologie nodig, maar ook onderzoekers die kritisch kunnen beoordelen wanneer ze op AI kunnen vertrouwen en wanneer ze de uitkomsten ervan moeten bevragen.
Deelname is gratis. Meer informatie over de conferentie vind je hier.


Discussie