De verborgen waarde van het duister in de stad

"Om duisternis te behouden en mensen die te laten ervaren, heb je soms juist licht nodig"

Duisternis kan gevoelens van onveiligheid en onzekerheid oproepen, maar een donkere nacht heeft ook sterren en de maan. Het project Art of Darkness draait om de vraag hoe je licht zo kan ontwerpen dat de waarde van duisternis niet verloren gaat. Maar daarvoor moet je eerst begrijpen wat die waarde nou eigenlijk is.

door
foto Rene Loekkegaard Jepsen

Voor veel mensen betekent duisternis: de afwezigheid van licht. Maar voor TU/e-onderzoeker Antal Haans ligt dat anders. Althans: in de context van het Europese Horizon-project Art of Darkness. Dat project is opgezet om duisternis niet alleen als probleem te zien, maar ook als waardevol onderdeel van de stad.

“Duisternis is niet de afwezigheid van licht, maar een ánder soort licht. Ik noem het graag nachtlicht.” Zo zijn er de sterren, de maan, vuurvliegjes en gloeiwormen. “Die verlichten de nacht, maar horen wel bij de duisternis.”

Het project draait dan ook niet om het creëren van meer duisternis, maar om het ontwerpen van de duisternis zélf, bijvoorbeeld door soms heel gericht vormen van licht toe te voegen. Dat doen onderzoekers op vijf verschillende culturele erfgoedlocaties in Europa. 

Zo is er in Finland een project langs de donkere kustlijn van het eiland Pikisaari, bij Oulu. Tijdelijke lichtkunst en permanente adaptieve verlichting langs het pad moeten zowel het culturele erfgoed als de beleving van duisternis versterken.

In Estland krijgt een park langs de oude stadsmuren van Tallinn nieuwe verlichting, die de historische betekenis van het gebied beter zichtbaar moet maken, zonder dat de duisternis en biodiversiteit daaronder lijden, vertelt Haans. “Het draait niet om het weghalen van verlichting, maar om die te ontwerpen met de duisternis in het achterhoofd.”

Waarde

“Het project ziet duisternis als iets waardevols, als onderdeel van ons cultureel erfgoed, dat we op de een of andere manier willen behouden”, legt Haans uit. “Maar om die duisternis te behouden en mensen die te laten ervaren, heb je soms juist licht nodig. Daar zit volgens mij de spanning.” 

Maar wat ís eigenlijk de waarde van de duisternis? Op die vraag probeert promovendus Kathrin Ehlert een antwoord te krijgen. Ze richt zich met haar onderzoek specifiek op de waarde van duisternis in de stedelijke omgeving. Een waarde die voor veel mensen niet zo vanzelfsprekend is, bijvoorbeeld vanwege luchtvervuiling of door een gevoel van onveiligheid in het donker. 

Wandelen door Eindhoven

“Er is veel kennis over waarom lichtvervuiling slecht is en waarom we duisternis nodig vinden vanuit een ecologisch, economisch en gezondheidsperspectief”, legt Ehlert uit. “Maar niet over waarom wij als individu gemotiveerd zouden zijn om meer duisternis te ervaren.” 

Om daarachter te komen interviewt ze mensen al wandelend door een donker Eindhoven. “We gaan naar buiten om samen de donkere stad te ervaren. Ze laten me donkere plaatsen zien waar ze wel en niet graag komen en ik vraag ze wat de duisternis voor hen persoonlijk betekent”, vertelt Ehlert. 

Wat haar opvalt is dat veel mensen het heel moeilijk vinden om over duisternis te praten. “Terwijl ze het elke dag ervaren.”

Me-time

Toch weet iedereen uiteindelijk positieve punten te noemen van de stedelijke duisternis. “Veel mensen waarderen dat de duisternis verandert hoe ze de wereld en de omgeving om hen heen ervaren. Vaak voelen ze zich ook rustiger in het donker en worden ze minder snel afgeleid.” 

Ook zijn er mensen die het fijn vinden dat bepaalde zintuigen in het donker beter gaan werken. Anderen ervaren de donkere avond als me-time.

Licht voor duisternis

Een volgende stap in het onderzoek van Ehlert, is om te kijken hoe licht bij kan dragen aan de positieve ervaring van duisternis. 

“In de interviews zag ik dat licht een positieve invloed kan hebben, bijvoorbeeld als kunst, of door de sfeer die je krijgt met lichtslingers. Licht kan ook een negatieve invloed hebben, het kan je nachtrust verstoren of je verblinden in het verkeer”, vertelt Ehlert. 

“Het verdrijft de duisternis in veel situaties”, voegt Haans toe. “De goede hoeveelheid en soort licht vinden, waarbij je de voordelen van duisternis behoudt, is best een balanceer-act.” 

De inzichten die Ehlert met haar onderzoek opdoet, komen voor de al lopende pilots iets te laat. Toch zijn ze waardevol voor het project, omdat de huidige pilotlocaties ook dienen als blauwdruk voor andere locaties in Europa, waaronder Amsterdam. 

Weten wat mensen waardevol vinden aan duisternis kan helpen om de juiste ontwerpkeuzes te maken, maar het is ook nodig om in de evaluatie te zien of een project wel het juiste effect bereikt. 

In ontwikkeling

Met dat deel van het project houdt Haans zich vooral bezig. Hij ontwikkelt een evaluatiemodel dat onder andere moet aantonen of mensen op de huidige pilotlocaties – en straks ook in de andere steden –  inderdaad een betere ervaring hebben met het culturele erfgoed en de duisternis op zich. 

De evaluaties zijn net als het project zelf in ontwikkeling, vertelt Haans: “De methodes worden beter en beter, omdat we steeds beter begrijpen wat de ervaring van duisternis nou eigenlijk inhoudt.” Als daar een beter begrip van komt, dan kan dat volgens hem uiteindelijk beleidsmakers helpen om goed onderbouwde beslissingen te nemen over licht in de stad. Zodat ze niet vergeten dat licht de duisternis niet altijd hoeft te verdrijven; omdat ook het donker er mag zijn. 

Deel dit artikel