Deniz Ikiz onderzoekt plekken van collectief trauma

Trauma is overal. Bijvoorbeeld door een ziekte die je hebt doorgemaakt of het overlijden van een naaste. Maar soms wordt een grote groep mensen geraakt door dezelfde gebeurtenis of is het trauma verbonden aan een specifieke plek.

Juist die plekken staan centraal in het project Traumascapes. Verschillende Nederlandse universiteiten, waaronder de TU/e, onderzoeken locaties die verbonden zijn met collectief trauma en een Nederlandse geschiedenis of context hebben. Sommige daarvan liggen dicht bij huis, andere bevinden zich op plekken waar het Nederlandse koloniale verleden nog altijd doorwerkt.

Deniz Ikiz, universitair docent bij de faculteit Built Environment (hoofdfoto), is namens de TU/e betrokken bij dit project. Als architect richt ze zich in haar onderzoek op cultureel erfgoed, klimaatverandering en veranderende relaties tussen mens en omgeving. 

“Projecten over erfgoed, zoals Traumascapes, vind ik heel interessant. Ze zijn vaak heel interdisciplinair en brengen je in contact met veel sociale wetenschappers.”

Van Westerbork tot heksenjagers

De subprojecten binnen Traumascapes zijn zeer uiteenlopend. Een van de deelprojecten focust bijvoorbeeld op Kamp Westerbork, het doorgangskamp in Drenthe van waaruit ruim honderdduizend Joden, Sinti en Roma werden gedeporteerd naar naziconcentratie- en vernietigingskampen. 

“Na de oorlog diende hetzelfde kamp als tijdelijke opvang voor mensen die terugkeerden uit voormalig Nederlands-Indië en enkele jaren later als woonoord voor Molukkers en hun gezinnen.”

Een ander project duikt in de Nederlandse geschiedenis van de heksenvervolging, waarbij in de late Middeleeuwen en vroegmoderne tijd vooral vrouwen, maar ook mannen, werden geëxecuteerd wegens vermoedens van hekserij. “Dit is meer een historische analyse, waarbij we specifiek kijken naar trauma in relatie tot gender.”

Een recenter voorbeeld van een ‘traumascape’ is het Groningse gebied waar al decennia aardgas wordt gewonnen. “De gaswinning heeft grote gevolgen gehad voor inwoners, die te maken kregen met onder andere aardbevingen, schade aan woningen en langdurige onzekerheid.”

Bonaire

Zelf werkt Ikiz aan een project op Bonaire. Het Caribische eiland kent een lange koloniale geschiedenis en kwam in de zeventiende eeuw onder Nederlands koloniaal bestuur. Inmiddels is het een zogenoemde bijzondere gemeente van Nederland, maar de sporen van het koloniale verleden zijn nog altijd goed voelbaar en zichtbaar. 

More-than-human-aanpak

Naast het collectieve trauma van mensen kijken Ikiz en haar collega’s ook naar ecologisch trauma en de impact van koloniale uitbuiting op de natuur. “Bonaire was ooit veel bosrijker dan nu. Exploitatie, houtkap, landbouw en veeteelt hebben de vegetatie en ecosystemen op het eiland door de eeuwen heen veranderd”, zegt Ikiz.

Dit heeft de biodiversiteit sterk beïnvloed. Het verdwijnen van de bossen maakt het eiland bovendien kwetsbaarder voor bodemerosie: het geleidelijk afslijten en verdwijnen van de bodem. “Klimaatverandering en de stijgende zeespiegel zorgen voor extra druk, vooral in laaggelegen kustgebieden.”

“Zo zouden we kunnen helpen bij het ontwerpen van mogelijke toekomstplannen voor deze erfgoedlocaties. Om ze te behouden, maar ook om het verhaal van de nazaten beter te vertellen”, aldus Ikiz. “Of we kunnen tentoonstellingen maken om meer bewustzijn en kennis over de geschiedenis van het eiland te creëren, bijvoorbeeld met ervaringen van locals of VR-beelden die laten zien hoe dingen in de loop der tijd zijn veranderd. En natuurlijk is er ook ruimte voor kunst.”

Zichtbaarheid

Welke richting het onderzoek uiteindelijk opgaat, wordt in overleg met de gemeenschap bepaald. Wat wel vaststaat, is dat de Erfgoedatlas van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wordt aangevuld met de resultaten van het historische onderzoek op Bonaire.

“De Erfgoedatlas brengt een grote hoeveelheid geografische informatie over Nederlands erfgoed samen”, legt Ikiz uit. “Op dit moment is het Caribische deel van Nederland veel minder zichtbaar binnen deze erfgoedinfrastructuren en richt de atlas zich niet specifiek op plekken die met trauma verbonden zijn. Het is belangrijk dat ook deze geschiedenissen hierin een plek krijgen. Ons onderzoek kan helpen om die plekken en hun geschiedenis zichtbaarder te maken.”

Het Traumascapes-project is in maart 2026 van start gegaan en loopt in totaal zes jaar. Voor het onderzoek op Bonaire is inmiddels PhD-onderzoeker Kaylee de Jongh aangesteld. Zij komt zelf van Bonaire en spreekt ook de lokale taal: Papiamento. 

Het onderzoek bevindt zich nu in de opstartfase, waarin het onderzoeksraamwerk verder wordt ontwikkeld en de samenwerking met lokale partners op Bonaire wordt vormgegeven. Het eerste veldwerk op het eiland staat gepland voor januari 2027.