Het moment waarop ze op de knop drukten was spannend: wat als er een error uit zou komen? Promovendus Mike van Santvoort van Mathematics & Computer Science (M&CS) geeft toe dat de onderzoekers ervoor zorgden dat dat niet zou gebeuren. “Ik wilde niet mijn handtekening zetten onder een raam waar een error op stond”, zegt hij lachend. Het drukken op de knop maakte deel uit van het ontwerpproces. Daarbij was afgesproken om de algoritmes het werk te laten doen en het eindresultaat te accepteren zoals het was.

Volgens universitair docent Pim van der Hoorn hadden de kunstenaars met wie de onderzoekers samenwerkten het ontwerp misschien nog wel geaccepteerd ook, als er een error uitgekomen was. Het werk is onderdeel van de reeks De Moderne Moraal, waarbij kunstenaars Berend Strik en Hans van Houwelingen hedendaagse ontwikkelingen aan de orde stellen. Met dit twaalfde raam, De Staat, willen ze de toenemende invloed van politiek en technologie in het dagelijks leven laten zien.

Data van de Tweede Kamer

Het resultaat is echter geen raam met een errorcode erop, maar een geheel van gekleurde ballen tegen een blauwe achtergrond. Het is een visualisatie van een ‘netwerk’ aan politici, gebaseerd op data van de Tweede Kamer. “We hebben eigenlijk gewoon de hele openbare database van de Tweede Kamer leeggetrokken en gekeken hoe vaak politici samenwerkten aan moties,” vertelt Van der Hoorn. Ze gebruikten daarvoor de data van 2003 tot 2023. 

Vervolgens lieten de onderzoekers het PageRank-algoritme een score toekennen aan elke politicus, om daarmee aan te geven hoe centraal die in het netwerk lag. “De hoofdreden om specifiek dat algoritme te gebruiken was dat je het kunt zien als het moederalgoritme van het internet. Het was het startpunt van Google”, aldus Van der Hoorn. Hij vond het extra toepasselijk voor dit project omdat de kunstenaars voor het project deels geïnspireerd waren door de opkomst van aanbevelingsalgoritmes die tijdlijnen op sociale media beïnvloeden. 

Hoe hoger de PageRank-score van politici, hoe groter hun bolletje op het raam. De onderzoekers kiezen er bewust voor om er niet bij te vermelden wie het zijn. “Het raam is een manier om de Nederlandse staat te visualiseren door het oog van algoritmes”, legt Van der Hoorn uit. “Wij claimen niet dat dit dé manier is om te bepalen wie de belangrijkste politicus is.” 

Aan de kleuren is wel af te leiden waar de bollen zich in het politieke spectrum bevinden. Onderin het raam – in glas-in-lood – staat zelfs een legenda om die duiding te geven (zie afbeelding hierboven).

Netwerk

Door de data als een netwerk te benaderen, konden de onderzoekers hun eigen expertise toepassen in het project, vertelt Van der Hoorn: “Wij analyseren complexe systemen door ze als netwerken te modelleren.” 

Zo gebruikt Van Santvoort een vergelijkbare benadering in zijn promotieonderzoek met kankercellen: “Ik maak een soort netwerken van cellen die met elkaar communiceren, gebaseerd op patiëntdata uit monsters van kankerweefsel. Zo onderzoek ik wat het netwerk zegt over de manier waarop kanker het immuunsysteem probeert te misleiden.” Sociale interacties, het wegennet, data van de Tweede Kamer: je kunt het allemaal als netwerk benaderen.

Buiten de comfortzone

Toch was dit project voor beide onderzoekers een stap buiten hun comfortzone. Volgens Van Santvoort zijn wiskundigen goed in abstract denken, maar is het een heel andere uitdaging om daar iets visueel aantrekkelijks van te maken. 

Van der Hoorn leerde uit deze ervaring dat het goed is om soms gewoon eens iets nieuws te proberen. Toen dit project door een toevallige ontmoeting met een van de kunstenaars op een terras in Parijs op zijn pad kwam, twijfelde hij sterk of hij wel iets aan het project kon bijdragen. “Ik zei: ik ben geen kunstenaar, ik ben een wiskundige. Dus weet waar je aan begint.”