Achter het cv | “Als ik nu opgroeide, was ik uitgevallen”

Guus Pemen over hoogbegaafdheid, zijn ongewone pad naar academia en zijn liefde voor zichtbare techniek

Toen hij als student het hoogspanningslaboratorium van de TU/e bezocht, wist Guus Pemen meteen: hier wil ik werken. Maar zijn weg naar die droombaan verliep niet zonder hobbels. Als hoogbegaafde leerling vond hij lang zijn draai niet binnen het schoolsysteem. In deze serie vertellen TU/e-hoogleraren de verhalen die niet op hun cv staan. Deze keer: Guus Pemen, hoogleraar Electrical Energy Systems.

“Ik heb altijd een passie gehad voor aanschouwelijke hardware: tastbare techniek die er mooi uitziet”, vertelt Guus Pemen. In zijn vakgebied, Electrical Energy Systems, komt hij volop aan zijn trekken. Denk aan indrukwekkende hoogspanningslijnen die het landschap doorkruisen en schakelstations vol zichtbare techniek. 

“Ik kick op dat soort elektrische installaties, waarbij je elk onderdeel kunt zien en de fysische werking duidelijk is. Aan een transformator kun je precies zien hoe die werkt. Dat vind ik prachtig.”

Onder de televisietafel

Die fascinatie begon al op heel jonge leeftijd. Als peuter heeft Pemen een bijzondere favoriete plek in huis: onder de televisietafel in de woonkamer. Daar kan hij zich uren vermaken, gefascineerd door de grote, ouderwetse zwart-wittelevisie, waarop slechts twee zenders te ontvangen zijn. “Je moest er echt naartoe lopen om over te schakelen naar de andere zender”, vertelt hij met een grote glimlach.

Als Pemen een jaar of drie is, komt een vriend van zijn ouders op bezoek. Deze man, die ingenieur is, maakt de achterkant van de televisie open. Voor de jonge Guus gaat daarmee letterlijk een wereld open. Voor het eerst ziet hij wat zich achter het beeldscherm afspeelt. “Je zag al die elektrische componenten. Dat zag er fenomenaal mooi uit.” 

Maar het is niet alleen het beeld dat hem intrigeert. De televisie maakt ook een zacht zoemend geluid en verspreidt een typische geur. Wanneer Pemen een jaar of elf, twaalf is, begint hij zich steeds meer te verdiepen in de werking van het apparaat. 

“Zo ontdekte ik dat het geluid werd veroorzaakt door de flybacktransformator, een hoogspanningstransformator die in ouderwetse televisies werd gebruikt. En die typische geur was waarschijnlijk ozon, afkomstig van de hoogspanningsaansluiting op de beeldbuis.”

Ruis weghalen

In zijn tienerjaren gaat Pemen zelf elektronica bouwen: van meetinstrumenten tot luidsprekers en versterkers (“om veel herrie te maken”). Ook experimenteert hij met schakelingen om cassetteopnamen te verbeteren. 

Hij neemt graag muziek op van de radio, maar ergert zich aan de ruis en de stemmen van dj’s die erdoorheen klinken. “Ik probeerde dan elektronica te maken om bijvoorbeeld de stem van de dj eruit te filteren. Dat soort dingen.”

Ik heb altijd problemen gehad op school

Guus Pemen
Hoogleraar Electrical Energy Systems

Zijn belangstelling voor techniek krijgt een nieuwe wending tijdens zijn opleiding aan de hogere technische school (hts). Tijdens een excursie naar de TU/e bezoeken de studenten het hoogspanningslaboratorium. Daar gebeurt iets bijzonders. 

“Toen ik daar binnenliep, kreeg ik precies hetzelfde gevoel als vroeger, toen ik als klein jongetje voor het eerst de binnenkant van een televisie zag. Dat beeld kwam meteen weer terug. Ik was verkocht. Ik wist: hier wil ik werken, dit wordt mijn vak.”

En zo geschiedde. Inmiddels leidt Pemen al ruim twaalf jaar een grote onderzoeksgroep op het gebied van elektrische energiesystemen. Toch verliep zijn academische carrière niet vanzelfsprekend.

Eén plus één

“Ik heb altijd problemen gehad op school”, vertelt Pemen.  Of het nu om rekenen of geschiedenis ging: hij begreep de stof prima, maar de manier waarop hij werd getoetst, paste niet bij hem.

Hij geeft een voorbeeld: “Stel dat de leraar vroeg: hoeveel is één plus één? Dan ging ik me afvragen waarom die vraag werd gesteld: zat er misschien iets achter? Dan ging ik daarover doordenken, verloor ik tijd en had ik uiteindelijk een onvoldoende voor een heel simpele vraag.” 

Pas veel later ontdekte Pemen dat hij hoogbegaafd is, met een IQ van boven de 130. Hoogbegaafde kinderen denken en leren vaak anders dan het reguliere onderwijs van hen vraagt. Daardoor blijven hun talenten soms onopgemerkt en kunnen ze onderpresteren, terwijl ze de lesstof juist goed begrijpen.

Pemen laat zich er niet door uit het veld slaan en blijft zijn eigen interesses volgen. “Ik heb een hele fijne jeugd gehad en bleef altijd gewoon mijn eigen ding doen. Mijn passie was techniek en ik zocht het allemaal zelf uit.”

Veel te goed

Na de basisschool gaat Pemen met de hakken over de sloot naar de mavo, het huidige vmbo-t. “Ik was veel te goed en haalde met niks doen alle vakken.” Hij organiseert feesten, sport en is met van alles bezig, behalve met school. “Ik werd totaal niet uitgedaagd.”

Op de mts, de middelbare technische school, vindt Pemen meer aansluiting. Omdat zijn cijfers niet goed genoeg zijn voor de richting elektrotechniek, begint hij bij werktuigbouwkunde. Maar hij krijgt de ruimte om daarnaast ook vakken elektrotechniek te volgen. “Dat kon gewoon.” 

Hij grijpt die mogelijkheid met beide handen aan en haalt uiteindelijk diploma’s in beide richtingen. Voor het eerst voelt hij zich gezien en begrepen.

Vervangende dienstplicht

Op de hts wordt hij verder uitgedaagd. Het bezoek aan het hoogspanningslaboratorium van de TU/e blijft in zijn hoofd zitten. Wanneer hij vanwege gewetensbezwaren de militaire dienst weigert en vervangende dienstplicht moet vervullen, weet hij dan ook meteen waar hij naartoe wil. 

“Er was maar één plek waar ik het wilde doen, en dat was daar.” Hij schrijft een brief aan de hoogleraar die het laboratorium leidt en mag er aan de slag.

Het blijkt een schot in de roos. Pemen voelt zich meteen thuis en mag na verloop van tijd zelfs promotieonderzoek te doen, zonder ooit een universitaire opleiding te hebben gevolgd. Hoogleraar Piet van der Laan, die hem die kans geeft, wordt een belangrijke mentor. 

De route die ik heb afgelegd, van de mavo naar de universiteit, zou tegenwoordig niet meer kunnen

Guus Pemen
Hoogleraar Electrical Energy Systems

“Ik ben hem enorm dankbaar dat hij me die gelegenheid heeft gegeven. Hij heeft me privécolleges gegeven over gebieden waar ik weinig van wist. Ook heeft hij me geleerd hoe ik onderzoek moest doen. Ik noem hem mijn wetenschappelijke vader. De klik die we hadden, is heel bepalend voor mij geweest.”

Schotjes tussen onderwijsniveaus

Pemen realiseert zich dat hij geluk had dat het onderwijs destijds minder strak ingericht was dan nu. “Scholen hadden een stuk meer autonomie. De route die ik heb afgelegd, van de mavo naar de universiteit, zou tegenwoordig niet meer kunnen. Er staan nu veel meer schotjes tussen de verschillende onderwijsniveaus.”

Hij maakt zich zorgen over jongeren die daardoor buiten de boot vallen. “Er vallen nu jaarlijks zo’n dertigduizend scholieren uit die geen middelbareschooldiploma halen. Een derde tot de helft daarvan is naar schatting hoogbegaafd. Dat zijn mensen met enorme talenten die niet passen binnen het onderwijs. En dat aantal wordt ieder jaar groter.”

Het onderwijs wordt steeds meer gedicteerd door regels en er blijft minder ruimte over voor de menselijke maat

Guus Pemen
Hoogleraar Electrical Energy Systems

Hij vraagt zich af hoe zijn eigen leven was verlopen als hij nu was opgegroeid. “Dan was ik waarschijnlijk nooit hoogleraar geworden. Ik was denk ik ook uitgevallen, en misschien was ik wel timmerman geworden.”

Dit maakt dat het onderwerp hem persoonlijk raakt. “Ik vind het heel erg. Ook de universiteit is enorm gebureaucratiseerd en legt alles vast in ellenlange documenten. Zo wordt het onderwijs steeds meer gedicteerd door regels en blijft er minder ruimte over voor de menselijke maat.”

Pemen pleit voor meer ruimte voor verschillen tussen studenten, zodat zij allemaal de kans krijgen hun talenten te ontwikkelen en tot hun recht te komen. “Ik denk dat ik daar zelf een goed voorbeeld van ben.”

Deel dit artikel