Sluitstuk | Rekenen aan een eerlijkere wereld

Op zoek naar balans tussen rechtvaardigheid en efficiëntie

Wiskundigen ontwikkelen modellen en algoritmes waarmee ze voor allerlei problemen naar een optimale oplossing zoeken. Maar wat als zo’n oplossing ook gevolgen heeft voor mensen? Van niertransplantaties tot sportcompetities: TU/e-onderzoeker Sten Wessel onderzoekt in zijn proefschrift hoe je met wiskunde tot eerlijkere oplossingen kunt komen.

“Eigenlijk kun je voor bijna elke situatie waarin schaarste ontstaat, proberen een eerlijke oplossing te berekenen”, vertelt Sten Wessel. Denk aan de coronapandemie: als er maar een beperkt aantal vaccins beschikbaar is, wie nodig je dan als eerste uit? En als ziekenhuizen overvol raken, wie krijgt dan een bed? 

“Met wiskundige modellen kun je verschillende scenario’s doorrekenen en onderzoeken welke verdeling het eerlijkst is”, zegt Sten Wessel.

Maar zijn promotieonderzoek beperkt zich niet tot zulke ingrijpende vraagstukken. Ook in situaties met minder verstrekkende gevolgen kan eerlijkheid een belangrijke rol spelen. Zo onderzocht hij in zijn proefschrift hoe je sportroosters eerlijker kunt samenstellen.

Sport ligt hem na aan het hart: als wedstrijd-official bij honkbal kent hij de praktijk van dichtbij. Bovendien blijkt ook de sportwereld vol interessante scenario’s te zitten die zich uitstekend lenen voor een wiskundige benadering.

Thuis- en uitwedstrijden

Een van de problemen waar Wessel naar keek, zijn de competitieschema’s met thuis- en uitwedstrijden. “Wie thuis speelt, heeft statistisch een grotere kans om te winnen”, legt hij uit. Het is vergelijkbaar met schaken, waar wit begint en daardoor een voordeel heeft.

Als iedereen twee keer tegen dezelfde tegenstander speelt, één keer thuis en één keer uit (of bij schaken: één keer met wit en één keer met zwart), is dat geen probleem. Maar er zijn ook competitieschema’s waarbij teams elkaar maar één keer treffen. 

In zo’n geval maakt het uit welke tegenstanders je thuis treft. “Een team dat vooral thuis speelt tegen sterke tegenstanders profiteert daar meer van dan een team dat thuis speelt tegen ploegen die het waarschijnlijk toch al zou verslaan”, legt Wessel uit. Vooral voor sterke teams kan dat een aanzienlijk voordeel opleveren.

Zwart of wit

Bij veel competities wordt bij het samenstellen van wedstrijdschema's nog onvoldoende rekening gehouden met de sterkte van de spelers. Dat geldt bijvoorbeeld voor schaken, waar willekeurig wordt bepaald wie met wit begint. “Bij het Tata Steel-schaaktoernooi zagen we dat de schema’s in sommige jaren behoorlijk uit balans waren”, vertelt Wessel. 

Wessel onderzocht hoe je zulke schema’s met wiskundige modellen eerlijker kunt maken. De speelsterkte van schakers is namelijk goed meetbaar aan de hand van hun Elo-rating. Door die mee te wegen, kun je de voordelen zo evenwichtig mogelijk verdelen. “Dan speel je bijvoorbeeld tegen de sterkste speler met wit, tegen de nummer twee met zwart, en zo verder”, legt Wessel uit.

De sterkte van de tegenstanders

Wessel keek ook naar zogeheten incomplete round robin-toernooien, waarbij alle teams evenveel wedstrijden spelen, maar niet alle tegenstanders treffen. Sinds 2024 gebruikt ook de UEFA Champions League dit format: 36 teams spelen in de beginfase ieder tegen 8 verschillende tegenstanders. Via een loting wordt bepaald welke dat zijn.

Zo kan het gebeuren dat een team toevallig acht bijzonder sterke tegenstanders treft, terwijl een ander team een relatief eenvoudig programma krijgt. “We hebben gekeken hoe we de gemiddelde sterkte van de tegenstanders voor ieder team gelijker kunnen maken. Het is lastig om die sterkte precies te bepalen, maar zo is het in ieder geval eerlijker dan bij een willekeurige loting.”

Eerlijkheid van de willekeur

Maar soms werkt het precies andersom: door meer willekeur toe te laten, kun je een verdeling juist eerlijker maken. Een voorbeeld zijn kidney exchange-programma’s, waarbij donoren worden gekoppeld aan mensen die een nier nodig hebben.

Wanneer iemand een nier nodig heeft, wordt vaak eerst in de eigen omgeving gezocht naar een geschikte donor. Maar het kan gebeuren dat een donor en ontvanger niet bij elkaar passen, bijvoorbeeld vanwege hun bloedgroep. Via landelijke en internationale uitwisselingsprogramma’s kan dan alsnog een match worden gevonden. De naaste doneert bijvoorbeeld aan iemand anders, terwijl de ontvanger een nier krijgt van een andere donor.

Zo kunnen meer mensen geholpen worden, maar niet iedereen. Wie krijgt wel een nier en wie niet? Dat zijn ingrijpende beslissingen die grote zorgvuldigheid vragen. “Met wiskundige modellen kun je berekenen welke combinatie van donoren en ontvangers het grootste aantal succesvolle transplantaties oplevert”, legt Wessel uit. 

Maar de oplossing die de meeste mensen helpt, is niet automatisch de eerlijkste. Door puur op efficiëntie te sturen, kunnen bepaalde patiënten structureel buiten de boot vallen.

Meer dan efficiëntie

Er zijn talloze manieren om donors aan ontvangers te koppelen. Veel mogelijke scenario’s verschillen maar weinig in efficiëntie, maar telkens worden er andere mensen geholpen. “Je kunt natuurlijk maar één scenario uitvoeren. De vraag is dus welk scenario je kiest”, zegt Wessel.

In zijn proefschrift stelt hij een nieuwe aanpak voor. “In plaats van één ideale oplossing te kiezen, selecteren we een aantal scenario’s die aan bepaalde voorwaarden voldoen, bijvoorbeeld dat ze voldoende efficiënt zijn. 

Zo vallen de scenario’s af waarin relatief weinig mensen geholpen worden. Uit de overgebleven mogelijkheden kiezen we vervolgens via een loting: een soort digitale dobbelsteen bepaalt welk scenario wordt uitgevoerd.”

Ook bij deze aanpak vallen er mensen buiten de boot. “Maar je geeft iedereen ten minste een kans om geholpen te worden. Die kans kun je uitdrukken in een percentage, en dat is voor iedereen hetzelfde.” Dat is in zekere zin eerlijker dan wanneer een algoritme bepaalde mensen op basis van efficiëntie al bij voorbaat uitsluit.

Het blijft altijd een afweging: je wilt zoveel mogelijk mensen helpen, maar hen ook zo eerlijk mogelijk behandelen, zonder bepaalde groepen te benadelen. Efficiëntie en eerlijkheid staan dus min of meer tegenover elkaar. 

“Het gaat erom de juiste balans te vinden. Als je helder hebt wat je belangrijk vindt, kun je met wiskunde onderzoeken welke oplossing daar het beste bij past”, zegt Wessel.

Op dinsdag 17 november verdedigt Sten Wessel zijn proefschrift aan de faculteit Mathematics & Computer Science.

PhD in the picture

Wat zien we op je proefschriftkaft?

“Op de voorkant staat een honkbalveld, opgebouwd uit pixels in een beperkt aantal kleuren. De kleuren zijn willekeurig over de afbeelding verdeeld. Op de achterkant zie je dezelfde afbeelding, maar dan met de pixels op een evenwichtigere manier verdeeld, zodat ze beter bij de oorspronkelijke kleuren passen. Het beeld laat eigenlijk de kern van mijn onderzoek zien: het verschil tussen een willekeurige verdeling en een meer gebalanceerde oplossing.”

Je bent op een verjaardagsfeestje. Hoe leg je in één zin uit wat je onderzoekt? 

“Ik onderzoek hoe je wiskunde kunt gebruiken om oplossingen te vinden die niet alleen efficiënt, maar ook eerlijk zijn.”

Hoe blaas je naast je onderzoek stoom af?

“Sport vind ik een fijne manier om te ontspannen. Als wedstrijd-official reis ik regelmatig naar honkbalwedstrijden in binnen- en buitenland. Daar zorg ik ervoor dat alles volgens de regels verloopt. Dat vind ik ontzettend leuk om te doen.”

Welke tip had je als beginnende PhD-kandidaat willen krijgen? 

“Wees niet bang om verschillende dingen uit te proberen. Je krijgt behoorlijk veel vrijheid, dus gebruik die ruimte om verschillende richtingen te verkennen en te ontdekken wat bij je past.”

Wat is je volgende hoofdstuk?

“Voorlopig blijf ik als postdoc aan de TU/e en ga ik verder onderzoek doen naar eerlijkheid. Ik vind het leuk om mij in concrete problemen te verdiepen en daar vervolgens een oplossing voor te bedenken.”

Deel dit artikel