
Sluitstuk | De zon in een wokkel
Timo Bogaarts werkt aan de optimalisatie van kernfusiereactoren met nieuw rekenmodel
Kernfusie belooft schone, vrijwel onuitputtelijke energie, maar vraagt om technologie die onder extreme omstandigheden kan functioneren. Denk aan plasma van 150 miljoen graden en ijskoude magneten, in de vorm van een wokkel. TU/e-onderzoeker Timo Bogaarts ontwikkelde een innovatief model dat helpt om de fusiereactor van de toekomst dichterbij te brengen.
De zon nabouwen in het klein: dat is kort door de bocht wat onderzoekers met de ontwikkeling van kernfusiereactoren proberen te bereiken. Er zijn twee belangrijke typen installaties: de tokamak – zoals ITER, ‘s werelds grootste experimentele kernfusiereactor die momenteel in Zuid-Frankrijk in aanbouw is – en de relatief nieuwe stellarator.
Bij de onderzoeksgroep Science and Technology of Nuclear Fusion werkte Timo Bogaarts de afgelopen vier jaar aan het optimaliseren van het stellaratorontwerp. Als eerste onderzoeker ontwikkelde hij een nauwkeurige, aanpasbare simulatie waarmee onderzoekers kernfusiereactoren efficiënter kunnen optimaliseren.
Daarover later meer. Eerst terug naar de zon. Daar versmelten waterstofkernen onder extreme druk en temperatuur tot helium. Bij die reactie komt enorm veel energie vrij. Een deel van de oorspronkelijke massa wordt namelijk omgezet in energie, volgens Einsteins beroemde formule E=mc².
Donuts en wokkels
Kernfusie lijkt daarmee een ideale energiebron: schoon, veilig en vrijwel onuitputtelijk. Maar die energie op aarde opwekken, is technisch bijzonder ingewikkeld, legt Bogaarts uit.
“De omstandigheden in de kern van de zon zijn extreem. Zo is de druk 250 miljard bar en de temperatuur maar liefst 15 miljoen graden Celsius. Door de waterstofisotopen deuterium en tritium te fuseren in plaats van gewone waterstofkernen, kan de reactie ook bij lage druk plaatsvinden. Daarvoor hebben we wel een veel hogere temperatuur nodig: zo’n 150 miljoen graden Celsius.”
Bij die temperatuur veranderen deuterium en tritium in plasma: een extreem hete toestand van materie waarin atoomkernen vrij kunnen bewegen en met elkaar kunnen versmelten. Om dat plasma stabiel op te sluiten, gebruiken onderzoekers krachtige magneetvelden. Bij een tokamak vormen die een donut. Bij een stellarator zit er een twist in die donut. Meer een wokkel dus.
Dat de elektromagneten een temperatuur rond het absolute nulpunt moeten hebben om supergeleiding te bereiken, zorgt volgens Bogaarts voor de grootste technologische uitdaging in een fusiereactor.
“De temperatuurgradiënt is gigantisch. Op een paar meter afstand van elkaar bevinden zich twee uitersten: het plasma van 150 miljoen graden Celsius, en de magneten die zo’n min 270 graden Celsius koud zijn. Kernfusie is echt een experimenteel onderzoeksveld. We moeten bouwen om te kunnen testen. Het hete plasma en zo’n enorme temperatuurgradiënt laten zich lastig in modellen beschrijven.”
Tweehonderd dimensies
De komst van de supercomputer zorgt voor een versnelling in sneltreinvaart. Daardoor kon Bogaarts zich de afgelopen jaren volledig vastbijten in modelontwikkeling, vertelt hij enthousiast. Daarbij richtte hij zich specifiek op neutronen, de deeltjes die vrijkomen bij de fusiereactie.
Waar eerdere ‘stochastische’ modellen grote hoeveelheden neutronen volgen en in kaart brengen wat die deeltjes meemaken, wilde Bogaarts een bruikbaar, zogenoemd ‘deterministisch’ model ontwikkelen. Daarmee kan hij het gedrag van neutronen sneller en nauwkeuriger voorspellen én meenemen in het optimalisatieproces. Dat is belangrijk, want neutronen beïnvloeden onder meer de levensduur van reactoronderdelen en de productie van nieuwe brandstof
“Als je met ontwerp-optimalisatie bezig bent, is differentieerbaarheid heel belangrijk. Je moet heel veel dingen proberen om erachter te komen wat echt goed is. In een of twee dimensies heb je zelf nog overzicht, maar mijn onderzoek omvat er zo’n tweehonderd en dat worden er alleen maar meer. Dan is een duidelijke zoekrichting zeker wenselijk om sneller tot een betere reactor te komen.”
Hij werkte samen met onderzoekers van het Duitse Max-Planck-Institut für Plasmaphysik (IPP) in Greifswald. Daar staat de stellarator Wendelstein 7-X, volgens Bogaarts een van de technisch ingewikkeldste installaties die de mensheid ooit heeft gebouwd. Twee jaar na de start van Bogaarts’ promotietraject verruilde zijn begeleider de TU/e voor het IPP, zodat Bogaarts het onderzoek daar ook van dichtbij kon volgen.
Dunnere deken
Na jaren pionieren met een model uit het nabij gelegen vakgebied kernsplijting, ontwikkelde Bogaarts als eerste onderzoeker een werkend differentieerbaar model voor de stellarator.
Dat zijn model ook in de praktijk resultaat oplevert, blijkt uit een optimalisatie van de beschermende deken rond de magnetische spoelen. Die vormt een soort schild tegen rondvliegende neutronen, maar biedt tegelijkertijd structurele ondersteuning en levert brandstof. Dankzij zijn nieuwe model kon Bogaarts de deken in een 3D-model optimaliseren.
“In plaats van de standaard 1,5 meter die onderzoekers altijd aannemen, laat ik nu zien dat de multifunctionele deken een stuk minder dik hoeft te zijn om zijn functies te vervullen.”
In Duitsland gaan ze zijn model nu gebruiken om meer verschillende geometrieën te testen, zodat het stellaratorontwerp versneld kan worden.
“Binnen kernfusie ligt de focus bij het modelleren vooral op het plasma, en veel minder op de onderliggende systemen. Wij proberen dat gat te dichten, om uiteindelijk modellen aan elkaar te kunnen koppelen. Achter die indrukwekkende donuts en wokkels, die we nu mooi in 3D kunnen tonen, gaat een complex samenspel van natuurkunde en techniek schuil. Dat moeten we eerst goed begrijpen voordat we de zon op aarde kunnen nabouwen.”
Maandag 9 november verdedigt Timo Bogaarts zijn proefschrift aan de faculteit Applied Physics and Science Education.
PhD in the picture
Wat zien we op je proefschriftkaft?
“Een weergave van een geoptimaliseerde fusiereactor zoals mijn model hem toont. Met plasma, wokkel en, als je goed kijkt, verschillende aantallen neutronen op de rand.”
Je bent op een verjaardagsfeestje. Hoe leg je in één zin uit wat je onderzoekt?
“Ik maak snelle modellen voor de ontwikkeling van kernfusiereactoren.”
Hoe blaas je naast je onderzoek stoom af?
“Ik speel veel piano, en mag soms invallen achter het orgel in de kerk van mijn opa. Hij is daar organist. Sinds een half jaar heb ik er een nieuwe hobby bij: ik brouw ‘Tonkamak’, ‘Banana Orbit’ en de tripel ‘Tritium’. Een beetje nerdenbier, zeg maar.
Welke tip had je als beginnende PhD-kandidaat willen krijgen?
“Ga je eigen interesses achterna, forceer niet een bepaalde richting. Ik heb altijd veel onderzoeksvrijheid ervaren, maar dat hangt misschien ook samen met het feit dat mijn begeleider na twee jaar in Duitsland ging werken.”
Wat is je volgende hoofdstuk?
“Ik blijf het liefst werkzaam binnen het fusieonderzoek, dat is momenteel echt een hot topic. De spannendste ontwikkelingen vinden vaak plaats bij startups, daar ben ik me nu aan het oriënteren.”


Discussie