
Sluitstuk | Op zoek naar autisme in het brein
Wat kan een kijkje in het brein ons vertellen over hoe autisme werkt?
Autisme kan zich op veel verschillende manieren uiten. Maar wat gebeurt er in de hersenen? TU/e-onderzoeker Sjir Schielen zocht naar antwoorden. Voor zijn proefschrift analyseerde hij MRI-scans van bijna duizend mensen, op zoek naar patronen die ons meer kunnen vertellen over autisme.
“Iedereen kent het woord, maar weinig mensen weten wat het daadwerkelijk betekent”, zegt Sjir Schielen. Dat komt mede doordat autisme zich bij iedereen anders manifesteert. Zelfs voor wetenschappers blijft autisme een complex verschijnsel, dat zich niet eenvoudig laat verklaren.
“De eerste wetenschappelijke beschrijvingen van autisme dateren uit de jaren veertig. Sindsdien is de wetenschappelijke kijk op autisme meerdere keren veranderd”, legt hij uit.
Scala aan kenmerken
Tegenwoordig spreken we van een spectrum, waar uiteenlopende gedragspatronen bij horen die we als afwijkend zien. “Je kunt het vergelijken met een regenboog, met allerlei verschillende kleuren”, legt Schielen uit. “Er is ook niet één oorzaak aan te wijzen; waarschijnlijk gaat het om een samenspel van verschillende factoren.”
De kenmerken van autisme zijn voor veel mensen wel bekend. Het kan zich onder meer uiten in de sociale communicatie en interactie. Zo kunnen mensen met autisme moeite hebben met het interpreteren van non-verbale signalen, een gesprek gaande houden of ongeschreven sociale regels aanvoelen.
Daarnaast kunnen ze een sterke behoefte hebben aan voorspelbaarheid en vaste routines, of sterk opgaan in specifieke interesses. Ook herhalende bewegingen of handelingen komen voor. Verder kunnen mensen met autisme prikkels anders verwerken, waardoor ze bijvoorbeeld licht, geluid of bepaalde aanrakingen bijzonder intens ervaren.
Moeilijk vast te stellen
Niet iedereen vertoont al deze kenmerken, en ook de mate waarin iemand ze ervaart, verschilt sterk per persoon. Bovendien leren sommige mensen met autisme hun gedrag aan te passen aan sociale verwachtingen. Ze kunnen bijvoorbeeld bewust oogcontact maken of zichzelf aanleren om tijdens een gesprek vragen te stellen. Dat wordt ook wel maskeren of camoufleren genoemd. Het kan helpen om in sociale situaties mee te komen, maar kan ook veel inspanning kosten.
Autisme vaststellen is dan ook niet eenvoudig, omdat er geen test bestaat die op zichzelf uitsluitsel geeft. De diagnostiek is gebaseerd op de ervaringen van de persoon zelf, observaties van gedrag en informatie van ouders of andere naasten. Samen geven deze informatiebronnen inzicht in de kenmerken van autisme die iemand vertoont en de invloed daarvan op het dagelijks leven.
“De diagnostiek is per definitie een subjectieve interpretatie. Neurotypisch gedrag vormt het uitgangspunt, maar wat is normaal en wanneer wijkt gedrag daar echt van af? Die grens is lastig te bepalen”, aldus Schielen.
Wat gebeurt er in het brein?
Een biomarker – een meetbare aanwijzing in het lichaam die autisme aantoont – zou kunnen helpen om autisme nauwkeuriger te definiëren en objectiever vast te stellen. Schielen onderzoekt daarom of hersenscans aanknopingspunten kunnen bieden voor een meer objectieve diagnostiek.
“We willen kijken of we symptomen kunnen koppelen aan wat we in de hersenen zien en aan de functionele interacties die daar plaatsvinden. En als we bepaalde afwijkingen in het brein zien, of die dan ook samenhangen met afwijkingen in gedrag.”
Om die patronen te onderzoeken, analyseerde hij de MRI-scans van enkele honderden mensen met autisme uit een onlinedatabase. Die vergeleek hij met de scans van een bijna even grote controlegroep van mensen zonder autisme. “Ik bestudeerde de interacties in het brein en probeerde daarin relevante patronen te ontdekken.”
“Op groepsniveau zien we verschillen in de manier waarop hersennetwerken functioneren bij mensen met en zonder autisme. Zo zien we bijvoorbeeld verschillen in de werking van het auditieve netwerk, dat geluiden verwerkt, en van netwerken die de bewegingen van het lichaam aansturen”, legt Schielen uit.
“Maar dat geldt niet voor iedereen. Net zoals mensen met autisme onderling verschillen in hun gedrag, zien we ook veel variatie in hun hersenactiviteit. Er is dus niet één vast patroon dat bij iedereen met autisme voorkomt.”
Slechts een benadering
Een simpele manier om autisme vast te stellen, zal er niet snel zijn, denkt Schielen. “Daarvoor is het spectrum te breed.” Er zijn verschillende manieren om autisme te onderzoeken, maar geen daarvan geeft het volledige beeld.
De huidige diagnostiek richt zich vooral op gedrag: hoe uit autisme zich bij iemand? Dat is op dit moment de beste manier die we hebben om autisme vast te stellen, maar het vertelt niet het hele verhaal over wat zich in de hersenen afspeelt.
Om dat te illustreren, gebruikt Schielen het voorbeeld van een olifant die is getekend door iemand die het dier nog nooit heeft gezien. “Het dier heeft een slurf, vier poten en grote oren, maar het ziet er toch helemaal niet zo uit als een echte olifant.” Zo kunnen we door enkel naar de buitenkant te kijken, autisme nooit helemaal vatten.
Hersenscans bieden juist een kijkje in die onderliggende processen, maar maken niet vanzelf duidelijk hoe die samenhangen met gedrag. “Dat is ingewikkeld, omdat je twee benaderingen naast elkaar legt die allebei hun beperkingen hebben. Ze vertellen elk een deel van het verhaal, maar hoe die delen precies op elkaar aansluiten, is nog niet duidelijk”, zegt hij.
Op weg naar een completer beeld
Een mogelijke volgende stap is om niet alleen te kijken naar de verschillen tussen mensen met en zonder autisme, maar ook naar de relatie tussen specifieke kenmerken en hersenactiviteit. Zo kan worden onderzocht of mensen die sterk gevoelig zijn voor geluid bepaalde patronen vertonen in het auditieve netwerk, dat geluiden verwerkt. Daarmee verschuift de aandacht van autisme als brede categorie naar de specifieke kenmerken waarin mensen van elkaar verschillen.
Ook andere onderzoeksrichtingen kunnen bijdragen aan een completer beeld van autisme. Zo onderzoeken wetenschappers de rol van genetische factoren en het microbioom: het geheel van micro-organismen dat in en op het lichaam leeft. “Door de verschillende inzichten met elkaar te combineren, kunnen we hopelijk beter begrijpen hoe de verschillende factoren samenhangen”, besluit Schielen.
Sjir Schielen verdedigt op 2 november zijn proefschrift aan de faculteit Electrical Engineering.
PhD in the picture
Wat zien we op je proefschriftkaft?
“De drie centrale thema’s van mijn onderzoek: MRI-technologie, het brein en autisme. Op de achterkant zie je ijzerpoeder dat zich onder invloed van een magnetisch veld langs de veldlijnen rangschikt. Dat verwijst naar het magnetische principe dat een belangrijke rol speelt bij MRI. Op de voorkant zie je een brein met regenboogkleuren die over de groeven lopen. Dat is een subtiele verwijzing naar het autismespectrum.”
Je bent op een verjaardagsfeestje. Hoe leg je in één zin uit wat je onderzoekt?
“We onderzoeken de hersenen met behulp van MRI, om meer te weten te komen over autisme.”
Hoe blaas je naast je onderzoek stoom af?
“Ik vind boulderen heel leuk. Daarnaast spreek ik graag af met vrienden voor een drankje of een spelletje. En als mijn hoofd helemaal vol zit, helpt een rondje hardlopen me altijd om het weer leeg te maken.”
Welk advies had je als beginnende PhD-kandidaat willen krijgen?
“Je motivatie kan tijdens je PhD soms een beetje inzakken. Daarom is het belangrijk om dingen te vinden die je motiveren om door te gaan. Voor mij waren dat de congressen die ik tijdens mijn PhD bezocht, vaak op bijzondere en inspirerende locaties. Dat was telkens iets leuks om naar uit te kijken en gaf me iets om naartoe te werken.”
Wat is je volgende hoofdstuk?
“Ik zoek een baan in de industrie. Ik weet nog niet precies wat ik wil, maar medische signaalverwerking vind ik heel interessant. Daar valt MRI onder, maar ook andere medische meet- en beeldvormingstechnieken die in ziekenhuizen worden gebruikt, zoals EEG en ECG.”

Discussie